Jestes:

Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Strzelinie

Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Strzelinie

rodzina 500

Gminny Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie 2012 - 2015

Email Drukuj PDF

 Gminny Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Ochrony Ofiar Przemocy w Rodzinie na lata 2012 – 2015

 
WSTĘP
Głównym zadaniem Programu Przeciwdziałaniu Przemocy w Rodzinie oraz Ochrony Ofiar Przemocy w Rodzinie na terenie Miasta i Gminy Strzelin jest wzmacnianie oraz usystematyzowanie działań i zadań realizowanych przez różne podmioty, w tym zakresie, a także udzielanie szeroko rozumianego wsparcia dla rodziny.
            Rodzina jest pierwszym i najważniejszym środowiskiem każdego człowieka. Rozwija jego osobowość, system wartości, poglądy. Uczy życia w społeczeństwie i kształtuje sposób nawiązywania relacji międzyludzkich. W przypadku dezorganizacji rodziny i pojawienia się zachowań patologicznych niezbędna jest pomoc instytucjonalna skierowana do wszystkich członków rodziny.
            Jednym z rodzajów nieprawidłowych zachowań o dużej szkodliwości społecznej i jednostkowej jest przemoc domowa. Według definicji  zawartej w art. 2 pkt. 2 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (Dz. U z 2005 nr 180, poz. 1493 ze zmianami), przemoc to:
„jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób najbliższych, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność w tym seksualną, powodująca szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym , a także wywołujące cierpienie i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą”.
            Przemoc w rodzinie jest najgorszym rodzajem przemocy, z jakim może spotkać się człowiek, gdyż jej sprawca jest osobą najbliższą: członek rodziny. Jest to zjawisko nieusprawiedliwione, wykorzystuje naturalną przewagę sił. Uniemożliwia samoobronę, a opiera się na władzy i kontroli. Rzadko jest czynem jednorazowym, częściej jest procesem o długotrwałej, nawet kilkudziesięcioletniej historii. Przemoc w rodzinie może przybierać różne formy i występować, jako przemoc fizyczna, psychiczna, seksualna i ekonomiczna.
            Przemoc domowa to problem nie tylko uwikłanych w nią jednostek, ale także ogromny problem społeczny. Dlatego niezbędne jest podejmowanie planowanych działań mających na celu zapobieganie i zwalczanie przemocy w rodzinie przez odpowiednie instytucje i profesjonalistów niosących pomoc osobom dotkniętym przemocą domową.
            Z uwagi na fakt, że przemoc domowa jest problem złożonym i traktowana jest nadal, jako sprawa wstydliwa, skrywana w czterech ścianach nie można określić skali tego zjawiska. Brak jest diagnozy problemu w odniesieniu do poszczególnych grup ofiar i osób starszych, niepełnosprawnych i dzieci. Rodziny, w których wystąpiła przemoc niechętnie ujawniają te informacje innym służbom, chociażby pracownikom socjalnym, nie godzą się na przekazywanie danych innym instytucjom lub wycofują się ze współpracy.
            Podmiotami, funkcjonującymi na terenie Miasta i Gminy Strzelin, które działają w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie są:
1)     Komenda Powiatowa Policji w Strzelinie,
2)     Gminna Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych,
3)     Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Strzelinie (pracownicy socjalni),
4)     Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Strzelinie,
5)     Sąd, Prokuratura,
6)     Kuratorzy sądowi,
7)     Przychodnia Zdrowia,
8)     Placówki oświatowe.
 
Ważnym czynnikiem warunkującym skuteczność podejmowanych działań jest współpraca wszystkich instytucji w zakresie rozwiązywania problemów związanych z przemocą w rodzinie.
Zgodnie z art. 6 ust. 2 Ustawy z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie (Dz. U z 2005r. nr 180, poz. 1493 ze zmianami) do zadań własnych gminy należy w szczególności tworzenie gminnego systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie, w tym:                
1) opracowanie i realizacja gminnego programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie   oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie.
2) prowadzenie poradnictwa i interwencji w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie,
3) zapewnienie osobom dotkniętych przemocą w rodzinie miejsc w ośrodkach wsparcia,
4) tworzenie zespołów interdyscyplinarnych.
OKREŚLENIE ZADAŃ I CELÓW
            Gminny Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Ochrony Ofiar Przemocy w Rodzinie na terenie Miasta i Gminy Strzelin ma za zadania:
1)     Efektywnie przeciwdziałać przemocy w rodzinie,
2)     Zmniejszyć negatywne skutki występowania przemocy w życiu rodzinnym i społecznym,
3)     Usprawnić współdziałania służb i instytucji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy,
4)     Podnosić świadomość społeczną na temat przyczyn i skutków przemocy domowej.
Cele programu:
            Cel nadrzędny zostanie osiągnięty przez realizacje poszczególnych celów operacyjnych i zawartych w nim zadań.
Długofalowość Programu umożliwi pełną realizację zapisanych działań i przyniesie korzyści bezpośrednim i pośrednim beneficjentom.
Cel nadrzędny:
Zorganizowanie skutecznego systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz ochrony ofiar przemocy w rodzinie.
Cele operacyjne:
1)     Podnoszenie świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy domowej oraz promocja postaw społecznych,
2)     Podnoszenie efektywności działań i współpracy instytucji oraz organizacji świadczących pomoc osobom doznającym przemocy w rodzinie,
3)     Zapewnienie profesjonalnej pomocy oraz wsparcia ofiarom i świadkom przemocy domowej,
4)     Podejmowanie działań ukierunkowanych na zmianę zachowań i postaw osób stosujących przemoc w rodzinie,
5)     Utworzenie systemu informacji na temat zjawiska przemocy w rodzinie oraz możliwości uzyskania pomocy,
6)     Analiza dostępności różnych form pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie oraz diagnoza potrzeb w tym względzie.
Spodziewane efekty:
1)     Zmiana postaw społecznych wobec zjawiska przemocy,
2)     Wzrost efektywności współpracy instytucji działających na rzecz osób doznających przemocy domowej,
3)     Udzielanie profesjonalnej pomocy dla ofiar i świadków przemocy domowej,
4)     Zmniejszenie liczby zachowań przemocowych,
5)     Utworzenie systemu informacyjnego na temat zjawiska przemocy oraz możliwości uzyskania pomocy,
6)     Dostosowanie oferty specjalistycznej pomocy do potrzeb ofiar i świadków przemocy domowej.
Cel operacyjny:
1)     Podnoszenie świadomości społecznej na tematy przyczyn i skutków przemocy domowej oraz promocja pożądanych postaw społecznych.
Uzasadnienie:
Przemoc domowa jest zjawiskiem od lat znajdującym się w centrum uwagi społecznej. Dzięki prowadzonym licznym akcjom medialnym o zasięgu lokalnym i ogólnopolskim w świadomości społecznej następuje obniżenie poziomu akceptacji dla zachowań przemocowych, zwłaszcza w kręgu rodzinnym. Dalsze prowadzenie tego rodzaju akcji będzie wpływać na wzmacnianie postawy braku akceptacji dla przemocy domowej, a co za tym idzie przyczyni się do zwiększenia poczucia bezpieczeństwa u osób jej doznających. Skutkiem wzrostu poczucia bezpieczeństwa ofiar będzie poszukiwanie pomocy w rozwiązaniu sytuacji przemocowej w odpowiednich instytucjach.
            Osobami najbardziej narażonymi na doznawanie przemocy domowej są kobiety i dzieci, dlatego prowadzone akcje informacyjne powinny koncentrować się głównie na ochronie praw tych dwóch grup społecznych. Dzięki podejmowaniu w/w działań, nastąpi wzrost świadomości u ofiar przemocy odnośnie przysługujących im praw. Szerokie rozpowszechnianie informacji o służbach ustawowo zaangażowanych w działania na rzecz ofiar przemocy domowej oraz dostępnych formach pomocy, przyczyni się do częstszego sięgania po oferowaną pomoc przez osoby tego potrzebujące.
            Ważnym działaniem w kontekście wzrostu świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy domowej jest prowadzenie edukacji dzieci i młodzieży. Ma to znaczenie również z tego względu, iż dzieci będące świadkami przemocy domowej mają tendencje do przenoszenia nieprawidłowych zachowań społecznych poza krąg domowy. Często jest to głównie źródło niedostosowania społecznego, przestępności nieletnich i innych problemów. Najlepszą formą oddziaływań naprawczych jest realizowanie programów profilaktyki przemocy w szkołach, a także objęcie dzieci doświadczających przemocy indywidualnymi oddziaływaniami wspierającymi. Jednym ze skuteczniejszych oddziaływań zapobiegawczych ukierunkowanych na uczenie dzieci obrony swoich praw, jest zdobycie umiejętności zachowań asertywnych.
            W kampaniach edukacyjnych ważną rzeczą jest położenie nacisku na obalanie mitów  i stereotypów na temat przemocy w rodzinie. Ważnym aspektem jest także przekazanie wiedzy osobom dorosłym i młodzieży na temat skutecznych metod rozwiązywania problemów.
            Przemoc domowa dotyka osoby najsłabsze w rodzinie, dlatego wiedza o tym, kiedy zaczyna się przemoc wobec dziecka czy partnera, jakie są rodzaje przemocy i co czuje osoba doznająca przemocy, powinny zostać włączone w działania edukacyjne na rzecz małżeństwa   i rodziny.
Ustawa z dnia 10 czerwca 2010r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010r. nr 125 poz. 842) wprowadzona do Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego art. 961.
„Osobom wykonującym władzę rodzicielską oraz sprawującym opiekę lub pieczę nad małoletnim zakazuje się stosowania kar cielesnych”. Szczególną opieką i oddziaływaniami o charakterze edukacyjnym i terapeutycznym należy objąć rodziców w rodzinach zagrożonych przemocą w rodzinie.
Zadania:
·        Przygotowanie i realizacja kampanii informacyjnych i edukacyjnych,
·        Rozwijanie poradnictwa rodzinnego i edukacji w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej,
·        Współpraca z mediami – promowanie nowatorskich rozwiązań w zakresie zapobiegania i zwalczania przemocy.
Spodziewane efekty:
·        Wzrost świadomości społecznej na temat zjawiska przemocy domowej,
·   Wzrost świadomości dzieci i młodzieży na temat przyczyn i skutków przemocy oraz wzrost zachowań prospołecznych.
 
Cel operacyjny:
2)     Podnoszenie efektywności działań i współpracy instytucji oraz organizacji świadczących pomoc osobom doznającym przemocy w rodzinie.
Uzasadnienie:
            Podejmowanie działań przez pojedynczą instytucję w zakresie swoich kompetencji może nie wyczerpywać możliwych rozwiązań w danej sytuacji. Dopiero wspólne działanie instytucji obejmujących swoimi kompetencjami różne dziedziny życia może doprowadzić do wypracowania rozwiązania najlepszego w danej sytuacji i dla danej rodziny. W związku z powyższym tylko współpraca instytucji działających w tematyce przeciwdziałania przemocy domowej może doprowadzić do zatrzymania przemocy w środowisku. Także pomoc ofiarom przemocy domowej musi zakładać współpracę różnych instytucji. Dzięki temu możliwe jest udzielanie kompleksowej pomocy zarówno osobom dorosłym, starszym jak i dzieciom. Aby współpraca instytucji przebiegała na najwyższym poziomie, osoby w niej uczestniczące powinny stale podnosić swoje kwalifikacje w zakresie współpracy z innymi instytucjami. Także wspólny udział przedstawicieli różnych instytucji w konferencjach organizowanych na terenie miasta przyczyni się do zacieśnienia współpracy pomiędzy odpowiednimi instytucjami.
            Osoby pomagające krzywdzonym i słabszym, muszą stale podnosić swoje umiejętności w zakresie pracy z ofiarami przemocy domowej, aby nie doprowadzić u tych osób do powtórnego zranienia. Przedstawiciele różnych służb pracując z ofiarami przemocy domowej muszą zdawać sobie sprawę, iż zachowanie osób doznających przemocy może być niezrozumiałe i zniechęcające do pomagania. Dzięki stałemu podnoszeniu kompetencji zawodowych możliwe będzie prowadzenie adekwatnych oddziaływań i stosowanie odpowiednich form pracy z osobami uwikłanymi w przemoc. Współpraca służb w ramach zespołów interdyscyplinarnych zakłada wspólne wypracowanie planu działania odnośnie występującej trudnej sytuacji, w tym wchodzenie w środowisko dotknięte przemocą.
Zadania:
·      Powołanie i monitorowanie prac Zespołu Interdyscyplinarnego,
·      Organizowanie szkoleń podnoszących poziom kompetencji zawodowych i umiejętności profesjonalistów działających w sferze przeciwdziałania przemocy w rodzinie.
Spodziewane efekty:
·        Usprawnienie sposobu postępowania wobec przemocy domowej,
·        Podniesienie jakości pracy Zespołu Interdyscyplinarnego.
Cel operacyjny:
3)     Zapewnienie profesjonalnej pomocy oraz wsparcia ofiarom i świadkom przemocy domowej.
Uzasadnienie:
Przemoc w rodzinie to zamierzone i wykorzystujące przewagę sił działanie przeciw członkowi rodziny, naruszające prawa i dobra osobiste, powodujące cierpienia i szkody. Przemoc domowa jest przestępstwem, lecz ofiara przemocy często nie jest w stanie dostrzec grożącego jej niebezpieczeństwa i spustoszeń, jakie dokonują się w jej psychice. Nieodpowiednie potraktowanie osoby zgłaszającej się po pomoc może doprowadzić do powtórnego zranienia, w wyniku którego ofiara przemocy w rodzinie traci nadzieję  na uzyskanie pomocy. Dla zapewnienia optymalnej pomocy niezbędne jest stałe podnoszenie kwalifikacji i umiejętności w zakresie pracy z ofiarami przemocy domowej przez służby działające w tej dziedzinie. Ważnym elementem działań na rzecz ochrony ofiar i świadków przed dalszym krzywdzeniem jest zapewnienie profesjonalnej pomocy psychospołecznej i prawnej w odpowiedniej jednostce, a w uzasadnionych sytuacjach także zapewnienie schronienia ofiarom przemocy. Zdanie to jest realizowane m.in. przez prowadzenie Ośrodka Interwencji Kryzysowej przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie.
Przemoc w rodzinie nie jest czynem jednorazowym, często ma długą, nawet kilkunastoletnią historię i zwykle powtarza się według pewnych prawidłowości. W związku z tym niezbędne jest tworzenie i rozwijanie programów pomocowych dla ofiar przemocy domowej, a także dla świadków przemocy w tym dzieci. Pomoc terapeutyczna może mieć formę konsultacji indywidualnych lub spotkań grupowych. Udział w grupach samopomocy ma na celu zmniejszenie poczucia izolacji psychicznej i społecznej, a tym samym przyczyni się do wzrostu poczucia bezpieczeństwa i pewności siebie u osób objętych tą formą pomocy. Ważnym aspektem psychologicznym oddziaływań grupowych ukierunkowanych na zmianę, jest tworzenie i realizacja programów terapeutycznych. Umożliwiają one wypracowanie przez osoby dotknięte przemocą zmiany postaw wobec tego zjawiska, odreagowanie emocji związanych z przeżytą traumą, zwiększenie poczucia własnej wartości oraz zdobycie umiejętności zachowań asertywnych.
Kolejnym ważnym działaniem powinno być opracowanie i realizacja programu ochrony ofiar przemocy w rodzinie. Program powinien być realizowany w ramach ścisłej współpracy: policji, prokuratury, pomocy społecznej oraz organizacji pozarządowych działających na rzecz ofiar przemocy domowej. W ramach programu powinny zostać opracowane strategie postępowania w celu ochrony ofiary oraz świadków przemocy domowej.
Dla kształtowania prawidłowych postaw społecznych  u dzieci będących ofiarami lub świadkami przemocy, niezbędne jest zapewnienie kontaktu z dorosłymi osobami o pozytywnym nastawieniu. Regularne kontakty pomiędzy w/w grupami osób przyczynią się do wzmocnienia poczucia własnej wartości u dzieci i zdobycia przez nich umiejętności zachowań prospołecznych.
 
Zadania:
·        Prowadzenie Punktu Konsultacyjno - Informacyjnego dla ofiar przemocy,
·        Tworzenie i rozwijanie programów pomocowych dla ofiar i świadków przemocy domowej,
·        Zapewnienie profesjonalnej pomocy oraz wsparcia ofiarom i świadkom przemocy domowej,
·        Organizowanie pomocy wolontariuszy na rzecz dzieci, ofiar i świadków przemocy domowej.
Spodziewane efekty:
·        Wzrost liczby osób objętych programami wsparcia,
·        Wzrost liczby ofert pomocy dla ofiar i świadków przemocy domowej,
·        Podniesienie skuteczności pomocy świadczonej na rzecz osób doznających przemocy,
·        Zaangażowanie wolontariuszy w udzielanie pomocy dzieciom, ofiarom i świadkom przemocy domowej.
 
Cel operacyjny:
4)     Podejmowanie działań ukierunkowanych na zmianę zachowań i postaw osób stosujących przemoc w rodzinie.
Uzasadnienie:
Oddziaływania wobec sprawców przemocy domowej maja na celu powstrzymanie sprawców i zakończenie przemocy w rodzinie. Wdrażane programy korekcyjno – edukacyjne ukierunkowane są na zmianę zachowań i postaw osób stosujących przemoc, w celu zmniejszenia ryzyka dalszego stosowania przez nie przemocy oraz zwiększenia ich zdolności do samokontroli agresywnych zachowań i do konstruktywnego współżycia w rodzinie.
Zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi sąd ma możliwość kierowania sprawców przemocy do udziału w programach korekcyjno – edukacyjnych. Ważnym czynnikiem dla osiągnięcia zakładanych rezultatów jest stała współpraca służb i instytucji w zakresie monitorowania udziału sprawców w programach. Dlatego niezbędne jest wypracowanie strategii postępowania i monitorowania realizacji programu przez zobowiązanych do tego sprawców przemocy.
W wielu rodzinach, w których występuje przemoc nie doszło jeszcze do skazania sprawcy przez sąd, natomiast rozpoczęto procedurę Niebieskiej Karty. W sytuacji, gdy sprawca jest klientem pomocy społecznej możliwe jest w ramach pracy socjalnej zawarcie kontraktu socjalnego zobowiązującego do udziału w programie korekcyjno – edukacyjnym.
Zadania:
·        Realizacja programu korekcyjno – indywidualnego wobec osób, wobec których rozpoczęto procedurę Niebieskiej Karty.
·        Opracowanie strategii monitorowania realizacji przez sprawców programu korekcyjno – edukacyjnych.
Spodziewane efekty:
·        Spadek zachowań przemocowych.
Cel operacyjny:
5)     Utworzenie systemu informacji na temat zjawiska przemocy w rodzinie oraz możliwości uzyskania pomocy.
Uzasadnienie:
            System monitorowania rodzin dotkniętych przemocą powinien przyczyniać się do zwiększenia poczucia bezpieczeństwa osób doznających przemocy oraz będących jej świadkami. Wymiana informacji w ramach systemu umożliwi zacieśnienie współpracy służb zaangażowanych w pracę na rzecz rodzin, co znacząco przyczyni się do wzrostu skuteczności podejmowanych działań, a także spadku zachowań przemocowych. Podczas prac Zespołu Interdyscyplinarnego następuje wypracowanie procedur i współdziałania poszczególnych specjalistów oraz wszystkich instytucji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy  w rodzinie.
           
 
Na terenie miasta Strzelina funkcjonują instytucje, placówki oraz organizacje pozarządowe działające na rzecz ofiar przemocy domowej. Ważnym elementem działań powinno być stałe, cykliczne upublicznianie informacji o w/w podmiotach. Dzięki temu osoby, które zechcą przerwać krąg przemocy, będą miały łatwiejszy dostęp do niezbędnych informacji i odpowiedniej pomocy.
Zadania:
·        Udostępnianie informacji na temat możliwości uzyskania pomocy w sytuacji doświadczania przemocy domowej.
·        Wypracowanie procedur i modelu współpracy instytucji działających w sferze przeciwdziałania przemocy w rodzinie.
Spodziewane efekty:
·        Zwiększenie dostępności do informacji o instytucjach, placówkach i innych podmiotach działających na rzecz ofiar doświadczających przemocy,
·        Zwiększenie skuteczności podejmowanych działań w związku z przepływem informacji o środowiskach dotkniętych przemocą domową.
·        Wzrost efektywności współpracy instytucji.
Cel operacyjny:
6)     Analiza dostępności różnych form pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie oraz diagnoza potrzeb w tym względzie.
 
Uzasadnienie:
            W przypadku ofiar przemocy domowej bardzo istotnym elementem pomocy jest dostępność specjalistycznej pomocy psychologicznej oraz udzielenie profesjonalnego wsparcia w sytuacji doznawanego kryzysu.
            Analiza dostępności profesjonalnej pomocy oraz diagnoza oczekiwań ofiar przemocy pod tym względem jest istotnym czynnikiem umożliwiającym podjęcie działań nad zmianą. Dokonanie takiej oceny może stać się podstawą do podjęcia działań nad dostosowaniem oferty profesjonalnej pomocy do potrzeb osób uwikłanych w przemoc.
 
            Diagnoza problemu przemocy z uwzględnieniem obszarów nasilenia tego zjawiska               na terenie miasta i gminy przyczyni się do kierowania pomocy i koncentrowania oddziaływań na osiedlach, ulicach i wsiach szczególnie dotkniętych przemocą domową. Umożliwi dotarcie do grup, osób najczęściej doświadczających przemocy.
Zadania:
·        Ocena dostępności specjalistycznej pomocy dla osób doznających przemocy domowej na terenie Miasta i Gminy Strzelin z uwzględnieniem czasu oczekiwania  na niezbędną pomoc,
·        Gromadzenie danych dotyczących środowisk, w których została założona „Niebieska Karta”,
·         Tworzenie lokalnych diagnoz problemu przemocy,
·        Diagnoza poziomu oczekiwań ofiar przemocy domowej w związku z dostępnością różnych form wsparcia.
Spodziewane efekty:
·        Dostosowanie oferty specjalistycznej pomocy na terenie Miasta i Gminy Strzelin  do potrzeb osób uwikłanych w przemoc domową: ofiar i świadków.
 
 
 
 
 
 
 
 
ŹRÓDŁA FINANSOWANIA PROGRAMU
Środki na realizację programu mogą pochodzić z:
·        budżetu gminy,
·        budżetu państwa,
·        państwowych funduszy celowych,
·        funduszy unijnych oraz innych zagranicznych mechanizmów finansowania,
·        budżetów organizacji pozarządowych,
·        z innych źródeł (np. darowizny)
 
 
EWALUACJA PROGRAMU
            Ewaluacja poprzez zbieranie, analizę i interpretacje danych ma na celu ocenę wartości Programu. Uzyskane informacje maja być pomocne dla planowania, realizacji  i ewentualnego rozwoju Programu.
            Do badań ewaluacyjnych stosować można obydwa rodzaje metod badawczych tj. techniki ilościowe (np. koszty, ilość świadczeniobiorców, ilość usług) i jakościowe (np. ankiety, obserwację, opinie, dyskusję, raporty).
 
 
POSTANOWIENIA KOŃCOWE
            Program to dokument otwarty i „elastyczny” tzn. może podlegać okresowym weryfikacjom i niezbędnym modyfikacjom ze zmieniającą się rzeczywistością społeczno – ekonomiczną, rozeznanymi potrzebami miasta i gminy oraz wymogami prawa.